Warszawa, 14 listopada 2003 r.

Opinia do projektu ustawy o zmianie ustawy o zawodzie psychologa 
i samorządzie zawodowym psychologów oraz o zmianie ustawy – Kodeks spółek handlowych (druk sejmowy nr 2084)

Uwagi ogólne
Analizując projekt ustawy o zmianie ustawy o zawodzie psychologa ... należy ją rozpatrywać całościowo, wraz z zachowanymi przepisami ustawy zmienianej oraz zmianą dokonaną ustawą z dnia 21 grudnia 2001 roku o zmianie ustawy o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów (Dz. U. Nr 154, poz. 1798). Dopiero całościowe ujęcie tej regulacji prawnej pokazuje mocne i słabe strony propozycji zawartych w druku 2084 (w prezentowanej opinii przedstawię tylko słabe strony projektu). Odwołanie się do zmiany ustawy z 2001 r. jest o tyle ważne, że w uzasadnieniu do tamtego projektu (druk sejmowy nr 67) Rząd zawarł ogólne stanowisko w sprawie ustawowego regulowania wykonywania poszczególnych zawodów i wyraził ocenę ustawy o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów. Poniżej przytaczam obszerne fragmenty uzasadnienia tamtego projektu
Rząd jest zdecydowanie przeciwny korporacyjnemu reglamentowaniu coraz szerszych obszarów grup zawodowych. (...) Zdaniem rządu w przypadku ustawy o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów brak jest:
jednoznacznego rozstrzygnięcia, że zawód psychologa jest zawodem zaufania publicznego. Zakres tych zawodów musi być jednoznacznie sprecyzowany ze względu na możliwość zbyt szerokiego stosowania praktyk koncesyjnych, co naruszy art. 65 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, który stwierdza, że każdemu zapewnia się wolność wyboru i wykonywania zawodu, 
jednoznacznego sprecyzowania problematyki dostępu do zawodu absolwentów innych niż psychologia kierunków studiów (pedagogika specjalna, resocjalizacja).
(...) Ponieważ uczelnie wyższe kształcące w zawodzie psychologa wydają absolwentom dyplomy “zawodowe” magistra psychologii powstaje pytanie o zasadność powtórnego licencjonowania zawodu przez samorząd zawodowy. Wspomniana ustawa w obecnej postaci może przyczyniać się do ograniczenia mobilności zawodowej absolwentów kierunku psychologia jak też stanowić wobec nich szczególny przypadek działania prawa wstecz. Jeśli bowiem uznać, że warunkiem wykonywania zawodu psychologa poza ukończeniem studiów wyższych w tym zakresie są staże podyplomowe, to należałoby stosowanie ustawy rozpocząć w terminie zakończenia studiów wyższych przez absolwentów, którzy podjęli studia nie wcześniej, niż po 1 stycznia 2002 r. tj. po dacie wejścia ustawy w życie. Takie rozwiązanie może prowadzić do nieuzasadnionego usztywnienia rynku pracy jak również naruszenia Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.”
Ani rozwiązania prawne zawarte w druku 2084, ani uzasadnienie do tego projektu nie odnosi się wprost do stawianych dwa lata temu wątpliwości. Co więcej, można odnieść wrażenie, że sama ustawa o zawodzie psychologa obecnie nie wywołuje już w Rządzie takich wątpliwości. 
W uzasadnieniu do ustawy przy ocenie skutków regulacji czytamy, że:
“proponowana regulacja nie będzie miała wpływu na rynek pracy,
wejście w życie projektu nie będzie miało wpływu na konkurencyjność wewnętrzną i zewnętrzną”. Trudno zgodzić się z takimi twierdzeniami, gdyż proponowana zmiana zakłada skrócenie vacatio legis (ustawa o zawodzie psychologa ma wejść w życie 1 stycznia 2006 r.), ustawa miałaby obowiązywać już od 1 stycznia 2004 r., a jej podstawową treścią jest ograniczenie swobody wykonywania zawodu psychologa poprzez odbywanie stażu zawodowego przez absolwentów posiadających tytuł psychologa. Jeżeli nie jest zamiarem projektodawcy ograniczenie swobody wykonywania tego zawodu, to co oznaczają przepisy art. 61 ust. 1 nakładające sankcje (kara ograniczenia wolności albo kara grzywny) na osoby wykonujące zawód psychologa bez spełnienia warunków zawartych w ustawie? 
Projekt nie daje zatem odpowiedzi na podstawowe kwestie podniesione – moim zdaniem - słusznie w uzasadnieniu do projektu zmiany ustawy z 2001 r. Skupia się na problemach drugorzędnych z punktu widzenia tej regulacji, poprawiając i doprecyzowując przepisy proceduralne i dotyczące nadzoru nad organami samorządu zawodowego. 
Uwagi szczegółowe
1. Zmiana pierwsza ma na celu podkreślenie przesłanek zawartych w art. 17 Konstytucji. Jednak to nie przepis ustawy, a praktyka wykonywania danej profesji jest przesłanką do regulacji ustawowej danej profesji i tworzenia na drodze ustawy samorządu zawodowego. To nie przepis ustawy powoduje, że dany zawód jest określany jako zawód zaufania publicznego. Przedstawienie ustawy o tworzeniu samorządu danego zawodu świadczy o tym, że projektodawca uznaje dany zawód za zawód zaufania publicznego. 
2. Projektodawca nie daje jasnej definicji (art. 4 ustawy zmienianej) zawodu psychologa – usługi psychologiczne nie są w ustawie zdefiniowane, mnoży natomiast przepisy zbędne ust. 3 i 3a, które niewiele wnoszą w dotychczasowy stan prawny.  
3. Zmiana trzecia precyzuje przedmiot nadzoru ministra właściwego do spraw pracy. Powstaje jednak wątpliwość, czy zakres tego nadzoru, przy treści art. 6 zaproponowanej w druku 2084 nie jest nazbyt szeroki, a w konsekwencji ograniczać będzie samorządność tej korporacji zawodowej. Sformułowanie art. 6 dopuszcza wszelki nadzór ministra, zarówno dotyczący legalności działań organów samorządu jak i nadzór np. nad gospodarką majątkiem samorządu.  
4. Propozycje dotyczące stażu podyplomowego są mało klarowne, można zadać pytanie - czemu ma on służyć? Czy tylko zniechęcaniu absolwentów psychologii do poszukiwania zatrudnienia w wyuczonym zawodzie? Nie ma w ustawie określonych warunków, jakie muszą spełniać podmioty przyjmujące stażystów, nie ma także wytycznych, na podstawie których Rada Ministrów powinna określić takie warunki w rozporządzeniu dotyczącym stażu podyplomowego. Istotną barierą przyjmowania nowych członków korporacji psychologów mogą być przepisy art. 8a ust. 7 i 8 projektu. Przerzucanie połowy kosztów stażu na absolwentów, przy jednoczesnym ograniczeniu możliwości ich zatrudniania w zawodzie, może stanowić barierę finansową odbywania stażu. Kto będzie określał koszty stażu? Co stanie się jeśli Regionalne Rady Psychologów nie wywiążą się z obowiązku organizacji staży podyplomowych? Jeżeli staż podyplomowy ma na celu podniesienie kwalifikacji absolwentów i uzyskanie wiedzy praktycznej, wydaje się logiczne określenie form sprawdzenia tych osiągnięć po stażu. Brak takiego przepisu w nowelizacji.
5. Zmiana 14 do art. 19 ust. 1 ustawy ma takie same wady jak przepis dotychczasowy. Ustawa nie definiuje o jakie metody i narzędzia psychologiczne chodzi, w związku z czym zastrzeżenie ich do wyłącznego stosowania przez psychologów nic tutaj nie zmieni. Poza tym jurysdykcja Krajowej Rady Psychologów dotyczy wyłącznie członków korporacji, zastrzeżenie jakichkolwiek metod lub narzędzi przez organ tej korporacji nie wywoła skutków w stosunku do osób spoza samorządu. Jeżeli istnieje uzasadnienie merytoryczne do wprowadzania tego typu ograniczeń to powinny one być dokonywane przynajmniej w drodze rozporządzenia.
6. Rozważenia wymagają zasady nadzoru wewnątrz korporacji, a także zasady nadzoru właściwego ministra nad organami korporacji. W stosunkach wewnątrz korporacji celowe wydaje się ograniczenie ingerencji organów centralnych w działalność organów regionalnych do nadzoru nad przestrzeganiem prawa. Podobną uwagę można sformułować odnośnie nadzoru ministra właściwego do spraw pracy. Ustawowe tworzenie samorządu zawodowego musi opierać się na zaufaniu projektodawcy do organów tegoż samorządu, że będą one podejmować działania legalne i w interesie osób zrzeszających się.    
7. Niezrozumiałe są intencje projektodawcy w zmianie 38 dotyczącej art. 63 ustawy. Jeżeli proponuje się przyspieszenie wejścia w życie ustawy o zawodzie psychologa ... o 2 lata, to pragnie się tym samym ograniczyć wykonywanie zawodu psychologa przez osoby nie posiadające takich kwalifikacji. Zaproponowanie nowego brzmienia art. 63 ust. 3 temu przeczy, gdyż każdy kto zadeklaruje, że świadczył usługi psychologiczne (niezależnie od jego wykształcenia), przez okres 5 lat będzie mógł legalnie wykonywać zawód psychologa.
8. Ponieważ skutki wprowadzenia tej regulacji w stosunku do absolwentów kierunku psychologia dotyczące możliwości wykonywania zawodu są bardzo daleko idące, dlatego konieczny jest odpowiednio długi okres między opublikowaniem tych nowych przepisów, a datą ich obowiązywania. Art. 63 ust. 1 ustawy mówi, że psychologów, którzy w dniu wejścia w życie ustawy posiadali dyplom magistra psychologii (...) wpisuje się na listę psychologów Regionalnej Izby Psychologów. Absolwenci psychologii, którzy uzyskają dyplom po dacie wejścia w życie ustawy, aby wykonywać zawód będą musieli odbyć roczny staż podyplomowy.
Również treść art. 3 ustawy zmieniającej (zadania, które są postawione przed Komitetem Organizacyjnym Izb Psychologów) powoduje, że okres między opublikowaniem ustawy, a jej wejściem w życie powinien być odpowiednio długi. 

Sporządził: Grzegorz Ciura